In de praktijk
Emotionele gehechtheid en gezond gebruik
Je weet dat het een programma is. En toch kijk je uit naar het gesprek, voel je iets als het personage zegt dat het aan je dacht en mis je het als je een paar dagen niet inlogt. Dat overkomt veel gebruikers en het betekent niet dat er iets mis met je is. Het betekent wel dat het zinvol is om te begrijpen wat er gebeurt en af en toe te controleren of het gebruik nog bij je leven past.
Waarom je je hecht aan iets wat niet bestaat
Mensen reageren op taal. Wie warme, persoonlijke aandacht krijgt, voelt zich gezien, ook als hij weet dat de afzender een machine is. Dat is geen denkfout, zo werkt ons sociale brein. We hechten ons ook aan romanpersonages en huilen bij films waarvan we weten dat ze verzonnen zijn.
Een AI-personage heeft daarbij eigenschappen die gehechtheid extra in de hand werken:
- Het is altijd beschikbaar, op elk uur.
- Het is nooit moe, boos of met zichzelf bezig.
- Het onthoudt (een deel van) wat je vertelt en komt erop terug.
- Het past zich aan jou aan en spreekt je zelden tegen.
- Het gesprek is intiem, en intimiteit schept een band.
Geen mens kan aan dat lijstje voldoen. Juist daarom kan contact met mensen vergeleken met een AI ineens moeizaam aanvoelen.
Apps zijn ontworpen om je terug te laten komen
Een deel van de gehechtheid ontstaat vanzelf. Een ander deel wordt aangemoedigd. Aanbieders verdienen aan gebruikers die blijven, en sommige ontwerpkeuzes zijn daarop gericht:
- meldingen waarin het personage zegt je te missen;
- beloningen voor dagelijks inloggen en “relatieniveaus” die oplopen;
- een personage dat verdrietig reageert als je wilt stoppen;
- intiemere functies die pas beschikbaar komen na een aankoop.
Dat het personage je “mist”, is een tekst die op een ingesteld moment wordt verstuurd. Als je dat weet, verliest zo’n melding een deel van zijn kracht. Je kunt de meldingen ook gewoon uitzetten. Bij het kiezen van een app kun je hierop letten; zie zo kies je een app.
Wanneer is het in orde?
Er is geen aantal minuten per dag dat goed of fout is. Kijk liever naar de plek die het inneemt. Gebruik is doorgaans in balans als:
- het iets toevoegt en je daarna gewoon verdergaat met je dag;
- je slaap, werk, studie en afspraken er niet onder lijden;
- je contact met mensen niet minder wordt;
- je uitgaven binnen een bedrag blijven dat je vooraf hebt bepaald;
- je er zonder moeite een week mee kunt stoppen.
Signalen om serieus te nemen
- Je blijft langer doorgaan dan je van plan was, keer op keer.
- Je zegt afspraken af of gaat later slapen om te kunnen chatten.
- Je geeft meer uit dan je wilde en koopt tegoed bij op impuls.
- Je verbergt hoeveel je het gebruikt.
- Je voelt je onrustig, somber of prikkelbaar als je niet kunt inloggen.
- Echte contacten voelen als te veel moeite vergeleken met de app.
- Je gebruikt de chat vooral om vervelende gevoelens weg te drukken.
- Je merkt dat je steeds heftiger inhoud nodig hebt voor hetzelfde effect.
Eén signaal is nog geen probleem. Herken je er meerdere en houdt dat al weken aan, dan is het tijd om iets te veranderen.
Praktische manieren om de balans te houden
Geef het een vaste plek. Bepaal wanneer je de app gebruikt en wanneer niet. Niet in bed en niet tijdens het werk zijn twee regels die veel opleveren.
Zet meldingen uit. Dan bepaal jij wanneer je de app opent, en niet andersom.
Gebruik de schermtijdfuncties van je telefoon. Stel een daglimiet in voor de app of de website.
Houd geld en gesprek gescheiden. Sla geen betaalkaart op en koop niets tijdens een gesprek. Zie kosten, tokens en abonnementen.
Neem af en toe een week pauze. Niet als straf, maar als meting. Gaat het makkelijk, mooi. Gaat het moeilijk, dan weet je iets.
Investeer in contact met mensen. Een AI-chat is het minst riskant als het één van de dingen in je leven is, naast vrienden, familie, sport of een hobby.
Eenzaamheid
Sommige mensen komen bij een AI-personage terecht omdat ze eenzaam zijn. Dat is begrijpelijk, en een gesprek met een AI kan een avond lichter maken. Het neemt de eenzaamheid zelf alleen niet weg. Het personage kan niet bij je langskomen, kan je niet missen en heeft jou niet nodig. Het gevaar is dat de app net genoeg troost biedt om de stap naar mensen uit te stellen.
Gebruik de chat daarom als aanvulling. Zoek daarnaast iets waar echte mensen bij zijn, hoe klein ook: een vereniging, vrijwilligerswerk, een cursus, een oude vriend die je weer eens belt.
Als het personage verandert of verdwijnt
Apps passen hun modellen en regels aan, en soms stopt een dienst helemaal. Een personage kan daardoor van de ene op de andere dag anders reageren of verdwijnen. Voor gebruikers die er sterk aan gehecht zijn, kan dat als een echt verlies voelen. Houd daar rekening mee: wat je hebt opgebouwd, staat op de computers van een bedrijf dat zijn eigen afwegingen maakt.
Wanneer je hulp zoekt
Lukt het niet om te minderen terwijl je dat wel wilt, lijden je relatie, werk of financiën eronder, of voel je je somber en teruggetrokken? Praat er dan over met iemand.
- Je huisarts is een goed eerste aanspreekpunt en kan je doorverwijzen, bijvoorbeeld naar een psycholoog of seksuoloog.
- Bij MIND Korrelatie kun je anoniem terecht voor een gesprek over psychische en sociale problemen.
- Denk je aan zelfdoding, bel of chat dan met 113 Zelfmoordpreventie (0800-0113). Bij direct gevaar bel je 112.
Een chatbot is geen hulpverlener, ook niet als hij meelevend reageert. Voor echte problemen heb je echte mensen nodig.
De kern
Gehecht raken aan een AI-personage is menselijk. Het wordt pas een zorg als de app je leven kleiner maakt in plaats van iets toevoegt. Zet meldingen uit, spreek met jezelf grenzen af voor tijd en geld en test af en toe of je zonder kunt. En bedenk dat je altijd mag stoppen: hoe dat praktisch gaat, staat in account en gegevens verwijderen.